Stichting Onderwijs Midden-Limburg  (SOML) bestaat uit vier scholengemeenschappen voor voortgezet onderwijs op elf locaties in Limburg. Werknemers van verschillende locaties klaagden over hoofdpijn, vermoeidheid en luchtwegklachten en ook uit de RI&E kwam naar voren dat er aandacht moest komen voor binnenklimaat. De arbocoördinatoren hadden een vermoeden en omdat ze eens echt wilden weten hoe het er met het binnenklimaat voor stond, besloot SOML deel te nemen aan het deelproject ‘Elke dag frisse lucht’ om het fysiek klimaat in de schoolgebouwen in kaart te brengen (‘Elke dag frisse lucht’ was onderdeel van het project ’Elke dag de eerste’ van Loyalis, met als doel het bevorderen van gezond en met plezier langer doorwerken).

Meten is weten
In november/december 2009 en in maart/april 2010 voerden conciërges van alle locaties vijf weken in 5 lokalen metingen uit. Met behulp van meetapparatuur werd dagelijks de temperatuur, luchtvochtigheid en het CO2-niveau in de lokalen gemeten. Deze drie indicatoren geven een goed beeld van de kwaliteit van het binnenklimaat. Naast de metingen brachten de hoofden Facilitaire Dienst de ventilatiemogelijkheden in kaart en hielden docenten logboeken bij waarin zij van uur tot uur vastlegden hoeveel personen er in het lokaal aanwezig waren en of er geventileerd werd door middel van het openzetten van ramen en/of deuren.

De hele school werd erbij betrokken. Daarom werd vooraf breed draagvlak gecreëerd door middel van een informatiebijeenkomst voor bestuurders, directieleden, werknemers en werknemersvertegenwoordigers en publicaties in het personeelsblad. Aan het einde van de meetperiodes werden de gegevens geanalyseerd. Daarvoor werd externe ondersteuning en expertise van Loyalis ingeschakeld. In een presentatie aan het bestuur, directie, facilitair managers, arbo-coördinatoren, conciërges en overige belangstellenden werden de conclusies en aanbevelingen gepresenteerd. 

Aanpassingen schoolbreed
De voornaamste bevinding was dat vooral ventileren echt helpt. Daardoor werd in elke school de verantwoordelijkheid voor een goed binnenklimaat ook bij de werknemers gelegd. Dus zelf elk lesuur het raam of deur openzetten - al is het maar even -, niet onnodig het licht laten branden, computers alleen aanzetten als ze daadwerkelijk gebruikt worden. Om de bewustwording van werknemers te vergroten werd informatiemateriaal ontwikkeld. De arbocoördinator van Sint Ursula Heythuysen. maakte op basis van het blauwe boekje een informatiegids over wat warmte, tocht, luchtverversing is. Tevens waren er in het boekje tips voor een betere ventilatie en om hoge temperaturen te vermijden opgenomen. Op verschillende locaties werd het informatieboekje - digitaal en/of via de postvakjes - verspreid onder de werknemers. Tevens werd er in de leslokalen een gelamineerde kaart gelegd, met de zeven tips voor een gezond binnenmilieu. Daarnaast kregen docenten in elke schoollocatie de mogelijkheid CO2-meters te lenen om zo inzicht te krijgen in de temperatuur en de CO2-waarde in het klaslokaal. Ook werd er bij het inroosteren zoveel mogelijk rekening gehouden met de grootte van het lokaal en de groepsgrootte.

Ook schafte iedere locatie een display aan, waarop duidelijk de CO2-waarde en de temperatuur is af te lezen. Het apparaat geeft een piepje zodra de temperatuur of de CO2-waarde te hoog oplopen. Zo kan direct actie ondernomen worden door een raam of deur te openen. Docent kunnen dit display voor een periode gebruiken. Ook het stafbureau van SOML schafte een display aan, voor in de vergaderruimte. Op deze manier wordt ook bij het College van Bestuur en de directies tijdens vergaderingen bewustzijn gecreëerd.

Specifieke aanpassingen voor elke locatie
Voor elke locatie werd bekeken welke verbeteringen verder nog konden worden aangebracht. Die waren voor elke school anders. Uit de metingen bij Connect College bleek dat de temperaturen in de vmbo unit te hoog waren, waardoor lesgeven hier, vooral in de zomer, praktisch onmogelijk was. Dit kwam doordat veel ramen aan de oostzijde van het gebouw niet of onvoldoende open konden. Om dit probleem aan te pakken werden de ramen aangepast. Tevens zijn er in diverse lokalen nieuwe thermostaatknoppen gemonteerd en werd een lokaal voorzien van airco. Ook in de havo/vwo unit werden de ramen in een lokaal aangepast, zodat dit verder open kon.

Bij Lyceum Schöndeln is de verwarming opnieuw ingesteld. Tevens is besloten een gebouw dat voorheen dienst deed als internaat en lesgebouw - en waarvan de problemen al bekend waren - versneld te slopen. Daarvoor in de plaats is er een noodgebouw geplaatst, voorzien van mechanische ventilatie. Ook is het mogelijk om een omvormbox te lenen die CO2 omzet in O3.

Sint Ursula verving in verschillende klaslokalen de kiepramen door draairamen en voorzag een paar lokalen van mechanische ventilatie. Daarnaast werd er extra geïnvesteerd in het schoonmaken van de klaslokalen.

Op Bisschoppelijk College Broekhin neemt de arbocoördinator de resultaten van de metingen mee in de verbouwingen in het gebouw. Zo wordt bij het vernieuwen van het dak van de oude docentenkamer (nu muzieklokaal) de ventilatie verbeterd door een ventilatie op het dak te maken.

Uit onderzoek blijkt dat de CO2-waarde in een ruimte invloed heeft op de concentratie en leerprestaties van de leerlingen en op de gezondheid van leerlingen en docenten. Door een optelsom van aanpassingen, maar ook zeker door gedragsaanpassingen van de werknemers zelf, heeft de school een beter binnenklimaat. Nog steeds wordt niet in elk lokaal de optimale CO2-norm gehaald, maar overall heeft ventileren een groot effect gehad.

• Beter inzicht in het binnenklimaat. Temperatuur is vooral een gevoelskwestie. Door te meten, bied je inzicht. Tevens maakt meten het probleem hanteerbaar. Vooral in drukke klaslokalen loopt gedurende het lesuur het CO2-niveau op.
• Docenten nemen zelf verantwoordelijkheid en hebben het binnenklimaat in hun lokaal meer in eigen hand. Ze kunnen zelf eenvoudig verbeteringen aanbrengen. Ventileren helpt.
• Bij verbouwingen wordt er nu rekening gehouden met de inrichting van het lokaal en de toekomstplannen.

+ Een goede aanpak begint met veel aandacht voor het creëren van betrokkenheid en een breed draagvlak.
+ Interventies in de vorm van terugkoppelingssystemen helpen, met name als die ook zichtbaar zijn voor de leerlingen.
+ Alleen met maatwerk is een optimaal resultaat te bereiken.
+ De kwaliteit van oplossingen is gebaat bij een combinatie van maatregelen op het gebied van gebouw, gedrag en organisatie.

- een aantal scholen is afhankelijk van oude gebouwen, waardoor het moeilijker is om een klimaat installatie te voorzien, zoals mechanische ventilatie.
- Het bijhouden van de logboeken is arbeidsintensief en belastend voor docenten, onder andere door voortdurende wisselingen in de bezetting van lokalen.
- Met gedragsverandering zijn belangrijke verbeteringen te bereiken, maar kunnen niet altijd de normen worden gehaald. Zo is CO2 door ventilatie goed beïnvloedbaar. Gedragsverandering vraagt om regelmatig terugkerende aandacht voor het probleem.
- Er zijn grote verschillen in CO2-waardes, tussen de gebouwen (800-5000 ppm) maar ook tussen de lokalen in hetzelfde gebouw.
- Luchtvochtigheid is moeilijk beïnvloedbaar; het is sterk afhankelijk van weersomstandigheden.

• Er zijn extra schoonmaakkosten gemaakt: ongeveer € 6000 per jaar meer.
• Er werden meters aangeschaft (bruikleen), a 300 euro.
• De aanpassingen aan de ramen kostte ongeveer 4000-5000 euro.
• Het plaatsen van mechanische ventilatie kostte 3.500 euro voor een lokaal.
• Aan het plaatsen van thermostaatknoppen was de school 15.000 euro kwijt.
• Campagnekosten, aandacht voor het binnenklimaat in personeelsblad op website, gelamineerde kaartjes in de klaslokalen.

• Inventariseer de problemen rondom het binnenklimaat. Meten is weten!
• Om maatregelen door te voeren en acties in te plannen is het belangrijk dat de mr instemming geeft. Betrek de mr daarom in een vroeg stadium bij de plannen.
• De gezamenlijke verantwoordelijkheid voor het binnenklimaat wordt nog meer vergroot door de medewerkers adviesraad erbij te betrekken.
• Er is geëxperimenteerd met stoplichtmeters om de temperatuur en de CO2-niveau zichtbaar te maken. Het probleem met de stoplichten is dat er in met name de probleemlokalen vaak geen resultaat te zien was. Een display geeft veel beter kleine veranderingen weer.
• Besef dat je niet alles kunt oplossen en schep duidelijkheid. Dat er aandacht wordt besteed aan het binnenklimaat wil niet per definitie zeggen dat er direct rigoureuze verbouwingen worden uitgevoerd.
• Vergroting van betrokkenheid, bewustwording en gedragsverandering wordt bereikt door gerichte maatregelen
• Zorg ervoor dat de bestaande ventilatiemogelijkheden goed werken. Controleer bijvoorbeeld of alle ramen goed open kunnen.
• Bedenk bij een verbouwing goed wat je wilt. De keuze voor mechanische ventilatie wil zeggen dat er geen ramen geopend kunnen worden. Is dit echt wat je wilt? En hoe moeten in de toekomst lokalen worden samengevoegd?